Popiół i diament (1958)

Akcja filmu Popiół i diament rozpoczyna się 8 maja 1945 roku. Maciek, Andrzej oraz Drewnowski, trzej byli żołnierze Armii Krajowej, obecnie działają w szeregach podziemia niepodległościowego. Mężczyźni otrzymują rozkaz zabicia Szczuki, sekretarza Polskiej Partii Robotniczej. Zasadzkę na niego organizują przy wiejskiej kapliczce. Ostrzeliwują wojskowy samochód, ale dochodzi do pomyłki – zamiast komunistycznego aparatczyka zastrzeleni zostają pracownicy budowlani z cementowni. Zamachowcy uciekają z miejsca akcji, nie zauważając, że tą samą drogą przejeżdża identyczny samochód wiozący Szczukę. Ten, widząc, co zaszło przed jego przybyciem, w obecności świadków zajścia wspomina poległych towarzyszy i poprzysięga zemstę na sprawcach zbrodni.

Akcja filmu przenosi się następnie do hotelu „Monopol”, znajdującego się w Ostrowcu Świętokrzyskim. Maciek zasiada przy hotelowym barze, nawiązując rozmowę z barmanką Krystyną, w której się zakochuje. Szczuka melduje się w hotelu „Monopol”. W recepcji spotyka Maćka, który właśnie dowiaduje się, że zabili nie tego człowieka. Andrzej, podczas pobytu w mieszkaniu sympatyzującej z podziemiem rodziny Staniewiczów, otrzymuje od swego przełożonego (Wagi) jednoznaczny rozkaz powtórzenia egzekucji sekretarza PPR. Szczuka z kolei bezskutecznie poszukuje u Staniewiczów swojego syna Marka. W międzyczasie w sali hotelowej rozpoczyna się bankiet mający uczcić wyzwolenie Polski spod niemieckiej okupacji. W barze do Maćka przysiada się Andrzej, przekazując mu rozkaz od dowództwa. Gdy w sali obok wykonywana jest pieśń Czerwone maki na Monte Cassino, mężczyźni rozmawiają o poległych przyjaciołach z czasów wojny. Maciek zapala na ich cześć napełnione spirytusem kieliszki. Drewnowski, który zgodził się współpracować z władzą komunistyczną, po pijanemu rozmawia z dziennikarzem Pieniążkiem o korzyściach i możliwościach związanych z nową rzeczywistością.

Nocą, gdy w swoim pokoju Maciek przygotowuje broń, na umówione spotkanie przychodzi Krystyna. Rodzi się między nimi uczucie. Kochają się, po czym wychodzą na spacer po mieście. Gdy zaczyna padać deszcz, kryją się w zbombardowanym kościele, gdzie Krystyna czyta umieszczony na ścianie fragment wiersza Cypriana Kamila Norwida, który zdradza sens i pochodzenie tytułowego popiołu i diamentu. Zwiedzając budynek, Krystyna łamie obcas. Gdy Maciek go naprawia, o szarganie świętości miejsca oskarża ich strażnik, który czuwa nad dwoma ciałami osób omyłkowo zabitych przez żołnierzy podziemia. Po wyjściu ze świątyni para się rozdziela. Powróciwszy do hotelu, Maciek rozmawia z Andrzejem na temat sensu dalszej walki. Chce się wycofać, ale ostatecznie podejmuje się wykonania rozkazu samodzielnie i po raz ostatni. Z kolei na bankiecie całkiem pijany Drewnowski wchodzi na stół i oblewa zgromadzonych pianą z gaśnicy, co przekreśla jego polityczną karierę.

Szczuka, dowiedziawszy się, że jego syn znajduje się w placówce Urzędu Bezpieczeństwa, opuszcza hotel, by udać się do siedziby UB.